Nealgudanakšuvdna-aviisa váikkuhii historjái

40 jagi áigi čađahedje sámit dan stuorámus akšuvnna maŋŋel nuppi máilmmisoađi. Nealgudeamit, miellačájáhusat, olbmot giddejedje iežaset láhkkiiguin ja máilmmi stuora beroštupmi áššái leat mearkkašan olu historjái. – Okta dehálaš vuohki boktit olbmuid lei ásahit Charta79, muittaša Ánde Somby gii fárrolagaid Máret Sáráin ja Egil Utsin álggahii diehtojuohkináviissa.

 Dalle go 79:s álggii nealgudanstreaika, de lei dárbu diehtojuohkimii. Mii dovddaimet ahte Norgga preassa lei hirbmat vašán midjiide. Eiseválddit ge ledje hirbmat vašánat, nu ahte mis ledje máilmmi lágan váttisvuođat diehtojuohkimin. Mii geat dal leimmet dan nealgudanlávu birra smiehtaimet dasto ahte mii han gal ieža ráhkadat aviissa, muitala Ánde Somby.Orun dego muitime ahte muhtin stuora sámeorganisašuvdna čálii ahte állet fal nealgut iežadet nealgudeapmái

ÁNDE SOMBY

Sii geat dalle ledje čoahkis nealgudeddjiid lávu birra, vulge ovtta ija Theisena gávpotoassái, gos Klassekampen lei lohpidan veahkehit sin. 

– Mun Máret Sara ja Egil Utsi vulggiimet Duplotrykk-prentehussii. Mis das eai lean áktánas áššit. Muittán mis ledje moadde telegrámma, muhto mis ledje ustitlaš govvideaddjit geat ledje geigen midjiide dán duon gova. Govat mis gal ledje olu.

Váikkuhedje historjjá

Dát golmmas eai diehtán dalle ahte galge dahkat historjjálaš dagu ja velá váikkuhit historjái. Go jovde Duplotrykkii lei okta layoutbardi vuordime sin. Sii barde aviissa čuovgatávvalis. Ánde gohčoda dán bardi noaidin, go bardima dagai nu čábbát ja nu miellagiddevažžan. 

CHARTA 79 váikkuhii sápmelaččaid historjjá. Eará mediat beroštišgohte nealgudanákšuvnnas ja dađistaga gevve  ráđđehusas vástidit daid stuorát mediaiide.

– Son dal tevdnii árvalusa midjiide ja barddii dan aviissa daid olu govaiguin ja veahá hearvás govvateavsttaiguin. Máŋga daid telegrámmain maid oaččuimet eai lean nu ustitlaččat. Orun dego muitime ahte muhtin stuora sámeorganisašuvdna čálii ahte állet fal nealgut iežadet nealgudeapmái. Ja mii skealbmavuođain jorgaleimmet dan “ikke gå over sultegrensen”, boagusta son.

Moatti pizza ja olles ija barggu maŋŋá de ilbme 10 000 aviissa. Aviissas muitaledje nealgudanakšuvnnas, sámiid rahčamušain ja duhtavaš joavku vuovdigođii aviissa Oslo gáhtain. 

– Min aviisa šattai nu čáppat, ja Oslo olbmot nu liikoje dan ja easkka dat dorjogohte min go aviissa lohke. 10 000 aviissa manne dalán, ja mii šattaimet riŋget Duploprentehussii ja diŋgot nuppi logiduháha ja velá logiduháha. Mii vuvddiimet oba olu aviissaid dan vuosttaš nummiris. Ii han mis lean ruhta Duploprentehussii, go álggaheimmet prošeavtta. Sii njulgestaga risikerejedje massit olu dietnasa minguin. Dat risikeren mearkkašii oba olu. Mii oaččuimet loahpas dan fuomášumi man dárbbašeimmet ja Duplohan gal oaččui de mávssu go juo aviisa šattai menestussan. 

Jorgalahtte dáčča mediaid

Ja fuomášumi ožžo ge. Juoga dáhpáhuvai dáčča servodagas. Norgga stuorámus aviissat oidne ahte sámiid rahčamušat, dat go olbmot čatne iežaset láhkkiiguin dulvadansadjái, miellačájáhusat ja nealgudanakšuvdna han geasuhedje lohkkiid ja ahte dainna sáhtii vuovdit issorasat aviissaid. Maiddái sii čuovvuledje. 

– Dáčča aviissat oidne ahte mii han gusto vuovdit daid aviissaid. Dalle dat jorggihedje ja šadde ustitlaččat. Lei ruhta mii mearridii. Ja go de jorggihedje dat aviissat, de ii mannan guhká ovdal go ráđđehus ge jorggihii. Mii almmuheimmet logemat nummira ja aviisii dieđusge lassánedje teavsttat. Mun ledjen dušše álggus mielde, álggaheamen dan. Charta ii lean nu plánejuvvon mánná. Dat riegádii dien feasttas ja mis ledje digaštallamat ahte movt dan galgá viidáset fievrridit. Lei máilmmi dehálaš goit dan jorggiheami ektui. Vuos jorggihedje mediat, dasto ráđđehus ja dasto lágat. 

Charta-nama kopiereje

Charta79 lei inspirerejuvvon Čekkoslovákia sátnefriddjavuođa lihkadusas, man gohčodedje Charta77.  Čekkoslovákias vuosttildedje Sovjetlihtu kommunismma ja Charta77-lihkadusas lei nana doarjja oarjemáilmmis.  Charta79-namain olbmot juo dihte mas lea sáhka. Dát lei sámiid rahčamuš Norgga kommunisttaid vuostá.

– Lei dieđusge oalle provokatiiva namma, ja šattai olu debáhtta ja aviisa oaččui olu fuomášumi. Dat mii láve buorre provokašuvnnain, lea ge justa ahte dat boktá digaštallamiid. Historjá čájeha dál ahte min aviisa mii guttii Charta79 -nama, bovttii rievttes beroštumi . Olbmot dainna nagodedje assosieret man ovddas mii dal bargat. Dat lei “attentioncatcher” ja “recognition”, ja buorre kombinašuvdna dan guoktás láve buorre bohtosa addit. Jus dušše nubbi dien guoktás lea, de olbmot eai gille das beroštit.  Jus dus lea dakkár ášši mii boktá beroštumi ja velá juoga man olbmot juobe veaháge dovdet, de eai viehkal báhtui ja dat doaibmá gálvomearkan. Dat min aviisa doaimmai justa nu go galggai.

Stuorra aviissat eai láve vuovdit 150 000 gáhppálaga gáhtaid alde, nugo Charta79 dagai.

Vuosttaš nummir Charta 79:s vuvde vaikko man olu. Golmma geardde gal šadde deaddilit aviissa.

– Šadde máŋga somás dáhpáhusa dan ektui. Min nealgudeaddjit ledje oainnat suhttan Norgga aviissaide, ja erenoamáš VG ala ledje suhttan go VG lei hirbmat vašán ja navde sin politiijaid aviisan. Gárttai nu ahte nealgudeaddjit lohke ahte VG, Norgga stuorámus aviisa, ii oaččo boahtit sin preassakonferánssaide ja bálkestedje sin olggos. Lei dalle šaddagoahtán nu stuora ođasárvu dan nealgudanakšuvnnas ahte eará aviissat gal ledje das, vaikko VG bálkestuvvui olggos. Ii mannan guhká ovdal go VG doaimmahusčálli bođii, suhttan jámas ja imaštii mii dat dát lea preassakonferánssaid masa sii eai beasa. Mihkkal Eira rohkki gevrii su olggos. VG čearggui hirbmadit ja logai maŋimuš sátni ii leat vel daddjon. Nu speigii uvssa ja manai. Preassakonferánsa gal joatkašuvai. Fáhkka de fas iđista dat  seamma VG doaimmahusčálli, ja dál lei botnjan biekka nuppe guvlui. Lohká ahte “Gullet, jus son molsu dan journalisttalaš teama, leago dalle ortnegis?” Mihkkal dohkkehii dan ja dasto besse siige dohko. Lean álo smiehttan maŋŋel, ahte diet lei dakkár dáhpáhus, nugo Groucho Marx de lohká: “Those are my principles, and if you don’t like them… well, I have others”, bohkosa Ánde.

Ollugat veahkkin

Chartai bohte olu goarttat ja reivvet, maid čujuhus lávii leat “Stuorradikki olggobealde” dahje dien guvlui. Ii lean amas ahte nealgudeaddjit ge ožžo reivviid dohko. Charta79 oaččui maiddái riikkaidgaskasaš fuomášumi go aviissa jorgališgohte eará ge gielaide. Oktiibuot doaimmai aviisa 3 jagi. 

– Ledje oba ollugat geat vuvde aviissa min ovddas. Bessen oahpásnuvvat olgoássiiguin maid, ja jurddašin ahte olgoássit geat bárisin vuvde Charta79 min ovddas, várra ledje sámegánddat geat ledje doadján soajáid ja vuolgán Osloi. Sis ledje mearrasámi guovlluid suopmanat. Eai dadjan gal sámegándan leat, inge mun jearran. Vásiheimmet olu diekkár áššiid, ahte davvinorgalaččat geat bohte rivgobiktasiin dáide sápmelaččat vaikko dal eai namuhan dan. Sii dorjo ja veahkehedje aviissain ja eará áššiiguin.

– Eat diehtán dalle man dehálaš Charta lei

Ánde Somby de loahpas máhcai davás maŋŋel go miellačájáhusat loahpahuvvojedje bolesfámuin. Davvin lei su viellja, Sombby Nigá, áššáskuhtton šalddi bávkkeheames 1982:s akšuvnna dihte ja nu Ánde veahkehišgođii Niillasa báhtarit giddagasas ja oččodit su Canadai.

Dál lea 40 jagi áigi go dát dáhpáhusat álge. 1978 loahpageahčen mearridii Stuorradiggi dulvadit Álttá-Guovdgeainnueanu. Maŋŋel akšuvnnaid, olu mediaberoštumi ja olles álbmotlihkadusa, de bissehedje bargguid 1979 čavčča. 1980:s fas jotke bargguid ja nu buollái fas álbmotlihkadus. 1981:s ii lean šat ávki. Dulvadeami čađahedje beroškeahttá álbmotakšuvnnain. Sin, geat ain vuosttildedje, dolvo giddagassii.

 Go jurddašan dál, de lei oba gelddolaš dat aviisabargu mis. Go don justa leat dáhpáhusa sis, de don it jurddašala dan birra. It jurddaš ahte dat lea historjjálaš dáhpáhus ja ahte dat lea gelddolaš. Go dat tevdnennoaidi tevdnii dan, ja go de prentejedje, ja go iđitija gearggaimet aviissain, de mii leimmet nu ilus go dál beasaimet diehtojuohkimiin bargat. Eat mii dalle diehtán makkár rievdadusat šaddet. Álttá akšuvdna lea mearkkašan oba olu Sápmái, lohká Ánde Somby.  

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *